Elektrik kəsilməsi, informasiya sistemində nasazlıq, yanğın, əsas təchizatçının fəaliyyətini dayandırması və ya kiberhücum — bu hadisələrin hər biri bir neçə saat ərzində işi dayandıra bilər. Biznes davamlılığı təşkilatın belə fasilələr zamanı əsas məhsul və xidmətlərini əvvəlcədən müəyyən edilmiş səviyyədə davam etdirmək və qısa müddətdə normal fəaliyyətə qayıtmaq bacarığıdır. Bu yazıda biznes davamlılığının mahiyyətini, ISO 22301:2019 standartının tələblərini və biznesə təsir təhlilinin (BIA) necə aparıldığını izah edirik.
Biznes davamlılığı niyə vacibdir?
Bir çox təşkilat fövqəladə hadisəyə yalnız o baş verəndən sonra hazırlaşmağa başlayır. Belə halda qərarlar tələsik qəbul edilir, kimin nə etməli olduğu aydın olmur, müştərilərə və tərəfdaşlara vaxtında məlumat verilmir. Əvvəlcədən qurulmuş davamlılıq sistemi isə:
- ən vacib fəaliyyətləri və onların dayanmasının nəticələrini öncədən müəyyən edir;
- bərpa üçün prioritetləri və müddətləri aydınlaşdırır;
- fasilə zamanı vəzifələri, əlaqə kanallarını və alternativ iş üsullarını müəyyən edir;
- müştərilər, tərəfdaşlar və tənzimləyici orqanlar qarşısında etibarı qoruyur;
- maliyyə itkilərini və reputasiya zərərini azaldır.
ISO 22301:2019 standartı nədir?
ISO 22301:2019 biznesin davamlılığının idarəetmə sistemi (BCMS) üçün tələbləri müəyyən edən beynəlxalq standartdır. O, digər müasir ISO idarəetmə standartları kimi ümumi yüksək səviyyəli struktur üzərində qurulub: təşkilatın konteksti, liderlik, planlaşdırma, dəstək, əməliyyat, fəaliyyətin qiymətləndirilməsi və təkmilləşdirmə. Bu struktur sayəsində ISO 22301-i ISO 9001, ISO/IEC 27001 və ya ISO 45001 ilə vahid inteqrasiya olunmuş sistem şəklində tətbiq etmək asanlaşır.
Standart istənilən ölçüdə və sahədə fəaliyyət göstərən təşkilata tətbiq edilə bilər. Tələblərə uyğunluq müstəqil akkreditə olunmuş sertifikatlaşdırma orqanının auditi ilə təsdiqlənə bilər.
Standartın əməliyyat hissəsinin əsas elementləri
- Biznesə təsir təhlili və risklərin qiymətləndirilməsi — prioritet fəaliyyətlərin və onları təhdid edən risklərin müəyyən edilməsi.
- Davamlılıq strategiyaları və həllər — fasilə zamanı fəaliyyəti necə davam etdirəcəyinizə dair seçimlər: ehtiyat iş yeri, alternativ təchizatçı, məlumatların ehtiyat nüsxələri, uzaqdan iş imkanları və s.
- Planlar və prosedurlar — hadisəyə cavab strukturu, xəbərdarlıq və kommunikasiya qaydaları, bərpa addımları.
- Məşqlər proqramı — planların real şəraitə yaxın ssenarilərlə yoxlanılması.
- Sənədlərin və imkanların qiymətləndirilməsi — məşqlərdən və real hadisələrdən sonra nəticələrin təhlili və planların yenilənməsi.
Biznesə təsir təhlili (BIA) necə aparılır?
Biznesə təsir təhlili (Business Impact Analysis) biznes davamlılığı sisteminin təməlidir. Onun məqsədi hansı fəaliyyətlərin ən vacib olduğunu və onların nə qədər müddətə dayana biləcəyini obyektiv şəkildə müəyyən etməkdir. Təhlil zamanı adətən aşağıdakı göstəricilərdən istifadə olunur:
| Göstərici | Mənası |
|---|---|
| Maksimum yolverilən fasilə müddəti (MTPD) | Fəaliyyətin dayanmasının təşkilat üçün qəbuledilməz nəticələrə səbəb olacağı müddət. |
| Bərpa vaxtı hədəfi (RTO) | Fəaliyyətin minimum qəbuledilən səviyyədə bərpa olunmalı olduğu müddət; MTPD-dən qısa olmalıdır. |
| Bərpa nöqtəsi hədəfi (RPO) | Fasilədən sonra itirilməsi qəbul edilə bilən məlumatın maksimum həcmi (zaman ifadəsində). |
| Minimum davamlılıq hədəfi (MBCO) | Fasilə zamanı təmin edilməli olan minimum məhsul və ya xidmət səviyyəsi. |
Praktikada BIA bu ardıcıllıqla aparılır:
- məhsul və xidmətlər, onları təmin edən proseslər və fəaliyyətlər siyahıya alınır;
- hər fəaliyyətin dayanmasının zamanla artan təsiri maliyyə, müştəri, hüquqi və reputasiya baxımından qiymətləndirilir;
- prioritet fəaliyyətlər və onların bərpa müddətləri müəyyən edilir;
- bu fəaliyyətlər üçün lazım olan resurslar — insanlar, bina, avadanlıq, informasiya sistemləri, məlumatlar, təchizatçılar — müəyyənləşdirilir;
- daxili və xarici asılılıqlar aşkara çıxarılır.
BIA-nın nəticələri rəhbərlik tərəfindən təsdiqlənməlidir, çünki bərpa müddətləri birbaşa investisiya qərarlarına təsir edir: daha qısa RTO adətən daha çox resurs tələb edir.
Davamlılıq planının tərkibi
Yaxşı hazırlanmış biznes davamlılığı planı qısa, aydın və icra edilə bilən olmalıdır. O, adətən aşağıdakıları əhatə edir:
- planın nə vaxt və kim tərəfindən işə salındığı;
- hadisəyə cavab komandası, rollar və əvəzedici şəxslər;
- əməkdaşlar, müştərilər, təchizatçılar və media ilə kommunikasiya qaydaları;
- prioritet fəaliyyətlərin bərpası üçün addım-addım təlimatlar;
- zəruri əlaqə məlumatları və resursların siyahısı;
- normal fəaliyyətə qayıdış qaydası.
Məşqlər: plan kağız üzərində qalmasın
Heç vaxt sınaqdan keçirilməmiş plan real hadisə zamanı gözlənilməz problemlər yaradır: telefon nömrələri köhnəlib, ehtiyat nüsxələr bərpa olunmur, məsul şəxs artıq başqa vəzifədədir. Buna görə ISO 22301 məşqlər proqramını tələb edir. Məşqlər sadədən mürəkkəbə doğru planlaşdırıla bilər:
- Masaüstü məşq — komanda ssenarini müzakirə edir və plan üzrə addımları sözlə keçir;
- Funksional sınaq — konkret elementin yoxlanılması, məsələn, məlumatların ehtiyat nüsxədən bərpası və ya xəbərdarlıq sisteminin işə salınması;
- Tam miqyaslı məşq — ehtiyat iş yerinə keçid kimi real fəaliyyətlərin icrası.
Hər məşqdən sonra nəticələr təhlil edilir, aşkar olunan zəif cəhətlər düzəldilir və planlar yenilənir.
Tez-tez rast gəlinən səhvlər
- biznes davamlılığını yalnız informasiya texnologiyalarının bərpası kimi görmək;
- BIA aparmadan strategiya seçmək və nəticədə ya artıq, ya da kifayət etməyən resurs ayırmaq;
- təchizatçılardan və xarici xidmətlərdən asılılığı nəzərə almamaq;
- planları əməkdaşlara çatdırmamaq və onları əlçatan yerdə saxlamamaq;
- təşkilati dəyişikliklərdən sonra planları yeniləməmək.
ISO 22301 tətbiqinin mərhələləri
- Mövcud vəziyyətin standart tələbləri ilə müqayisəsi (boşluq təhlili).
- Əhatə dairəsinin, siyasətin və məqsədlərin müəyyən edilməsi.
- Biznesə təsir təhlili və risklərin qiymətləndirilməsi.
- Strategiyaların seçilməsi, planların və prosedurların hazırlanması.
- Əməkdaşların təlimi və məlumatlandırılması.
- Məşqlərin keçirilməsi və nəticələrin təhlili.
- Daxili audit və rəhbərlik tərəfindən təhlil.
- İstəyə görə — akkreditə olunmuş sertifikatlaşdırma orqanı tərəfindən sertifikatlaşdırma auditi.
Nəticə
Biznes davamlılığı fövqəladə hadisələri tamamilə aradan qaldırmır, lakin onların təsirini idarə olunan səviyyəyə endirir. ISO 22301:2019 bunun üçün sınaqdan çıxmış idarəetmə modeli təklif edir: biznesə təsir təhlili ilə prioritetləri müəyyən etmək, uyğun strategiyalar seçmək, planları hazırlamaq və onları müntəzəm məşqlərlə yoxlamaq.
Proxima Group biznes davamlılığı idarəetmə sisteminin qurulması, BIA-nın aparılması, planların hazırlanması və sertifikatlaşdırma auditinə hazırlıq üzrə məsləhət və dəstək göstərir. Sertifikatı müstəqil akkreditə olunmuş sertifikatlaşdırma orqanı verir. Ətraflı məlumat üçün ISO 22301 biznesin davamlılığı səhifəmizə baxın.
