Biznes qiymətləndirilməsi fəaliyyət göstərən şirkətin, onun payının və ya səhmlərinin dəyərinin peşəkar şəkildə müəyyən edilməsidir. Şirkəti satmaq, investor cəlb etmək, tərəfdaşla payı bölmək və ya sadəcə strateji qərar qəbul etmək istəyən sahibkar üçün ilk sual eynidir: biznesin dəyəri nə qədərdir? Bu yazıda şirkətin dəyərinin necə müəyyən edildiyini, əsas yanaşmaları və prosesə necə hazırlaşmağı izah edirik.
Biznesin dəyəri nədən formalaşır?
Çox vaxt şirkətin dəyərini onun əmlakının cəmi kimi düşünürlər. Halbuki biznes yalnız binalar, avadanlıq və ehtiyatlardan ibarət deyil. Şirkətin dəyərini formalaşdıran əsas amillər bunlardır:
- Gəlir gətirmə qabiliyyəti: hazırkı və gözlənilən mənfəət, pul axınlarının sabitliyi;
- Bazar mövqeyi: müştəri bazası, bazar payı, rəqabət üstünlükləri;
- Qeyri-maddi aktivlər: brend, əmtəə nişanı, texnologiya, proqram təminatı, lisenziyalar, uzunmüddətli müqavilələr;
- Maddi aktivlər: daşınmaz əmlak, avadanlıq, ehtiyatlar;
- Risklər: sahənin, bazarın və şirkətin özünün daşıdığı risklər;
- İdarəetmə keyfiyyəti: komanda, proseslər, şəffaflıq və hesabatlılıq.
Eyni gəliri olan iki şirkətin dəyəri fərqli ola bilər: daha sabit müştəri bazası, aydın prosesləri və daha az riski olan şirkət investor üçün daha cəlbedicidir. Məhz buna görə beynəlxalq standartlara uyğun idarəetmə sistemləri, şəffaf hesabatlılıq və sənədləşdirilmiş proseslər biznesin dəyərinə dolayı yolla müsbət təsir göstərir: onlar alıcıya və investora şirkətin sahibkardan asılı olmadan da sabit işləyə biləcəyini göstərir.
Biznes qiymətləndirilməsi hansı hallarda lazımdır?
- şirkətin və ya payın alqı-satqısı;
- investisiya cəlb edilməsi və yeni tərəfdaşın daxil olması;
- birləşmə, bölünmə və yenidən təşkil;
- təsisçilər arasında mübahisələr və çıxan tərəfdaşın payının ödənilməsi;
- maliyyələşmə və kredit müraciətləri;
- strateji planlaşdırma, biznes planlar və idarəetmə qərarları.
Şirkətin qiymətləndirilməsində üç əsas yanaşma
Gəlir yanaşması
Bu yanaşmaya görə biznesin dəyəri onun gələcəkdə gətirəcəyi gəlirlərin bugünkü dəyərinə bərabərdir. Qiymətləndirici bir neçə illik proqnoz hazırlayır, gözlənilən pul axınlarını müəyyən edir və onları riskə uyğun diskont dərəcəsi ilə bugünkü dəyərə gətirir. Risk nə qədər yüksəkdirsə, gələcək gəlirlər bu gün bir o qədər az qiymətləndirilir.
Gəlir yanaşması sabit fəaliyyəti və etibarlı maliyyə məlumatları olan şirkətlər üçün xüsusilə uyğundur. Onun keyfiyyəti proqnozların əsaslandırılmasından birbaşa asılıdır.
Bazar yanaşması
Şirkətin dəyəri oxşar şirkətlərin satış qiymətləri və ya bazar göstəriciləri ilə müqayisə yolu ilə müəyyən edilir. Məsələn, müqayisə olunan şirkətlərin dəyərinin onların gəlirinə və ya mənfəətinə nisbəti götürülür və qiymətləndirilən şirkətə tətbiq edilir. Bu yanaşma bazarın real gözləntilərini əks etdirir, lakin etibarlı və həqiqətən müqayisə edilə bilən məlumat tələb edir.
Xərc yanaşması
Bu yanaşmada şirkətin bütün aktivləri cari dəyəri ilə qiymətləndirilir və öhdəlikləri çıxılır. Nəticə xalis aktivlərin dəyərini göstərir. Xərc yanaşması böyük maddi aktivlərə malik, lakin gəliri az və ya qeyri-sabit olan şirkətlər, həmçinin ləğv və yenidən təşkil halları üçün daha uyğundur.
Yanaşmaların müqayisəsi
| Yanaşma | Əsas sual | Daha uyğun olduğu hallar |
|---|---|---|
| Gəlir | Biznes gələcəkdə nə qədər qazandıracaq? | Sabit gəlirli, inkişaf planı aydın olan şirkətlər |
| Bazar | Oxşar şirkətlər nəyə satılır? | Müqayisə üçün etibarlı bazar məlumatı olduqda |
| Xərc | Aktivlər öhdəliklərdən nə qədər çoxdur? | Aktivi böyük, gəliri az olan şirkətlər, ləğv halları |
Praktikada qiymətləndirici bir neçə yanaşmanı tətbiq edir, nəticələri müqayisə edir və yekun dəyəri hesabatda əsaslandırır.
Qeyri-maddi aktivlərin rolu
Müasir şirkətlərin dəyərinin əhəmiyyətli hissəsi balansda görünməyən aktivlərdən gəlir: tanınmış brend, sadiq müştəri bazası, öz proqram təminatı, texnoloji nou-hau, lisenziyalar və uzunmüddətli müqavilələr. Bu aktivlər biznesin tərkibində qiymətləndirilə bildiyi kimi, ayrıca da qiymətləndirilə bilər, məsələn, əmtəə nişanı hüququnun ötürülməsi və ya nizamnamə kapitalına töhfə zamanı.
Kiçik və orta biznesdə bu aktivlər çox vaxt sahibkarın şəxsi əlaqələri və təcrübəsi ilə sıx bağlıdır. Belə hallarda qiymətləndirici həmin dəyərin şirkətdə qalıb-qalmayacağını, yəni sahibkar getdikdən sonra müştərilərin və gəlirin davam edib-etməyəcəyini də nəzərə alır.
Biznes qiymətləndirilməsinə necə hazırlaşmalı?
- Məqsədi müəyyən edin. Satış, investisiya və ya daxili qərar üçün qiymətləndirmənin yanaşması fərqlənə bilər.
- Maliyyə məlumatlarını qaydaya salın. Son illərin maliyyə hesabatları və idarəetmə hesabatları aydın və ardıcıl olmalıdır.
- İnkişaf planını hazırlayın. Əsaslandırılmış proqnozlar gəlir yanaşmasının etibarlılığını artırır.
- Aktivləri siyahılayın. Maddi və qeyri-maddi aktivlər, onların hüquqi statusu barədə məlumatı bir yerə toplayın.
- Riskləri açıq göstərin. Gizli saxlanmış risklər sonradan danışıqlarda daha böyük problem yaradır.
Tez-tez yol verilən səhvlər
- Dəyəri balans dəyəri ilə eyniləşdirmək. Balans uçot məlumatlarını göstərir, bazarın şirkətə verdiyi dəyər isə gələcək gəlirlərdən və risklərdən asılıdır.
- Həddən artıq optimist proqnozlar. Əsaslandırılmamış artım gözləntiləri dəyəri süni şəkildə şişirdir və danışıqlarda etibarı azaldır.
- Qeyri-maddi aktivləri nəzərə almamaq. Brend, müştəri bazası və texnologiya bəzən şirkətin ən dəyərli hissəsidir.
- Riskləri gizlətmək. Hüquqi mübahisələr, bir müştəridən asılılıq və ya köhnə avadanlıq sonradan aşkarlandıqda qiymət yenidən müzakirəyə çıxarılır.
- Məqsədi nəzərə almamaq. Daxili planlaşdırma üçün aparılmış qiymətləndirmə alqı-satqı danışıqları üçün həmişə uyğun olmaya bilər.
Qiymətləndirmə üçün hansı məlumatlar lazım ola bilər?
Maliyyə hesabatları, aktivlər və öhdəliklər barədə məlumatlar, gəlir və xərc strukturu, biznes modelinin təsviri, əsas müqavilələr, əməliyyat məlumatları və sektor barədə mövcud məlumatlar. İstifadə olunan məlumatlar və fərziyyələr hesabatda aydın göstərilir.
Biznes qiymətləndirilməsinin nəticəsi nə qədər müddət aktual qalır?
Qiymətləndirmə konkret tarixə aparılır. Şirkətin vəziyyəti və ya bazar şəraiti əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdikdə yeni qiymətləndirmə aparmaq məqsədəuyğundur.
Zərərlə işləyən şirkəti qiymətləndirmək olarmı?
Bəli. Belə hallarda xərc yanaşması və şirkətin aktivlərinin dəyəri daha böyük əhəmiyyət kəsb edir, gəlir yanaşmasında isə bərpa planının realizmi xüsusi diqqətlə yoxlanılır.
Nəticə
Biznes qiymətləndirilməsi şirkətin dəyərini yalnız rəqəm kimi deyil, onu formalaşdıran amillərin aydın mənzərəsi kimi təqdim edir. Bu mənzərə sahibkara danışıqlarda güclü mövqe, investora isə etibarlı əsas verir. Proxima Group biznesin, payların və qeyri-maddi aktivlərin qiymətləndirilməsi üzrə xidmət göstərir. Ətraflı məlumat üçün biznesin qiymətləndirilməsi səhifəsinə baxın və ya bizimlə əlaqə saxlayın.
