İş yerində təhlükəsizlik yalnız qanunvericiliyin tələbi deyil, həm də işçilərin sağlamlığına, təşkilatın nüfuzuna və işin fasiləsizliyinə birbaşa təsir edən məsələdir. ISO 45001 bu sahədə qəbul edilmiş beynəlxalq standartdır: o, əməyin mühafizəsi və təhlükəsizliyi idarəetmə sisteminə dair tələbləri müəyyən edir. Hazırda qüvvədə olan versiyası ISO 45001:2018-dir. Standart təşkilatlara iş yerində xəsarətlərin və peşə xəstəliklərinin qarşısını almaq, təhlükəsiz və sağlam iş mühiti yaratmaq üçün sistemli çərçivə verir.
Bu bələdçidə standartın məqsədini, əsas tələblərini, risklərə yanaşmasını və tətbiq prosesini praktik baxımdan nəzərdən keçiririk.
ISO 45001 standartı nədən ibarətdir?
ISO 45001:2018 əvvəllər geniş istifadə olunan OHSAS 18001 standartını əvəz edib. Yeni standart Annex SL adlanan vahid yüksək səviyyəli struktura əsaslanır, buna görə də ISO 9001 və ISO 14001 ilə eyni bölmə quruluşuna malikdir. Bu, keyfiyyət, ətraf mühit və təhlükəsizlik sistemlərini vahid inteqrasiya olunmuş idarəetmə sistemində birləşdirməyi asanlaşdırır.
Standart istənilən ölçüdə və sahədə fəaliyyət göstərən təşkilata tətbiq oluna bilər. Lakin o, xüsusilə tikinti, istehsalat, enerji, neft-qaz, nəqliyyat və logistika kimi riskli sahələrdə daha böyük əhəmiyyət daşıyır.
Əməyin mühafizəsi sistemində əsas yanaşmalar
Rəhbərliyin liderliyi və işçilərin iştirakı
ISO 45001 təhlükəsizliyi yalnız bir mütəxəssisin və ya şöbənin işi kimi görmür. Rəhbərlik sistemə görə məsuliyyəti öz üzərinə götürməli, təhlükəsizlik mədəniyyətini dəstəkləməlidir. Standartın fərqləndirici cəhətlərindən biri işçilərlə məsləhətləşmə və onların iştirakına verdiyi önəmdir: təhlükələri ən yaxşı tanıyanlar çox vaxt həmin işi bilavasitə görən əməkdaşlardır.
Təhlükələrin müəyyən edilməsi və risklərin qiymətləndirilməsi
Sistemin özəyini təhlükələrin aşkarlanması və risklərin qiymətləndirilməsi təşkil edir. Təşkilat gündəlik və qeyri-adi işləri, avadanlıqları, iş mühitini, podratçıların fəaliyyətini və insan amilini nəzərə alaraq hansı təhlükələrin mövcud olduğunu müəyyən edir, sonra onların ehtimalını və nəticələrini dəyərləndirir.
Nəzarət tədbirlərinin iyerarxiyası
Risklərin azaldılması üçün standart müəyyən ardıcıllıq tövsiyə edir:
- təhlükənin aradan qaldırılması;
- daha az təhlükəli proses, material və ya avadanlıqla əvəzlənməsi;
- mühəndis-texniki nəzarət tədbirləri (mühafizə qurğuları, havalandırma və s.);
- inzibati tədbirlər (təlimatlar, təlim, iş icazələri, nişanlanma);
- fərdi mühafizə vasitələri.
Bu yanaşmanın mahiyyəti sadədir: fərdi mühafizə vasitələri vacibdir, lakin onlar son müdafiə xəttidir. Mümkün olduqda təhlükəni mənbəyində aradan qaldırmaq daha etibarlı nəticə verir.
Hüquqi və digər tələblərə uyğunluq
Təşkilat əməyin mühafizəsi və əməyin təhlükəsizliyi sahəsində ona şamil olunan qanunvericilik tələblərini müəyyən etməli, onlara uyğunluğu mütəmadi olaraq qiymətləndirməlidir. ISO 45001 qanunvericiliyi əvəz etmir, əksinə, onun tələblərinin sistemli şəkildə yerinə yetirilməsinə kömək edir.
Dəyişikliklərin və podratçıların idarə edilməsi
Yeni avadanlığın quraşdırılması, iş prosesinin dəyişməsi, yeni iş yerinin açılması və ya podratçının cəlb edilməsi yeni təhlükələr yarada bilər. ISO 45001 belə dəyişikliklərin əvvəlcədən qiymətləndirilməsini, satınalma və podrat proseslərində isə təhlükəsizlik tələblərinin nəzərə alınmasını tələb edir. Təşkilatın ərazisində işləyən podratçı əməkdaşları da eyni qaydalara tabe olmalı və lazımi təlimatı almalıdır.
Fövqəladə hallara hazırlıq
Yanğın, qəza, kimyəvi maddə sızması və ya digər fövqəladə hallarda necə hərəkət ediləcəyi əvvəlcədən planlaşdırılmalı, təlim-məşqlərlə yoxlanmalıdır.
ISO 45001 sertifikatının üstünlükləri
- Xəsarət və hadisələrin azalması — risklərin əvvəlcədən idarə olunması bədbəxt hadisələrin ehtimalını aşağı salır.
- Qanunvericiliyə uyğunluq — tələblərin sistemli izlənməsi yoxlamalarda uyğunsuzluq riskini azaldır.
- İşin fasiləsizliyi — hadisələrin səbəb olduğu dayanmalar, itkilər və əlavə xərclər azalır.
- Tender və tərəfdaşlıq imkanları — xüsusilə iri layihələrdə podratçılardan təhlükəsizlik idarəetmə sistemi tələb oluna bilər.
- Əməkdaşların motivasiyası — təhlükəsiz iş mühiti işçilərin məmnuniyyətini və təşkilata bağlılığını artırır.
- Nüfuz — müştərilər, investorlar və ictimaiyyət üçün məsuliyyətli işəgötürən imici formalaşır.
ISO 45001 sertifikatını müstəqil, akkreditə olunmuş sertifikatlaşdırma orqanı sertifikatlaşdırma auditinin nəticəsində verir. Məsləhətçinin rolu sistemin qurulmasına və auditə hazırlığa dəstək göstərməkdir.
Tətbiq mərhələləri
- GAP analizi — mövcud təhlükəsizlik təcrübəsinin standartın tələbləri ilə müqayisəsi.
- Kontekst və əhatə dairəsi — fəaliyyət sahələrinin, iş yerlərinin və maraqlı tərəflərin müəyyən edilməsi.
- Təhlükə və risklərin reyestri — hər iş sahəsi üzrə təhlükələrin və nəzarət tədbirlərinin sənədləşdirilməsi.
- Siyasət, məqsədlər və prosedurlar — əməyin mühafizəsi siyasəti, ölçülə bilən məqsədlər, iş icazələri, hadisələrin araşdırılması qaydaları.
- Təlim və məlumatlandırma — rəhbərlərin, işçilərin və podratçıların öz rollarını anlaması.
- Monitorinq və daxili audit — göstəricilərin izlənməsi, hadisələrin və “az qala” hallarının təhlili, sistemin yoxlanması.
- Rəhbərlik tərəfindən təhlil — nəticələrin dəyərləndirilməsi və təkmilləşdirmə qərarları.
- Sertifikatlaşdırma auditi — təşkilatın seçdiyi akkreditə olunmuş orqan tərəfindən.
Praktik tövsiyələr
ISO 45001-in uğurla tətbiqi çox vaxt sənədlərin həcmindən deyil, onların real iş prosesləri ilə nə dərəcədə bağlı olmasından asılıdır. Risk qiymətləndirməsini masa arxasında deyil, iş yerində, işçilərlə birlikdə aparın. “Az qala” baş verən hadisələrin qeydə alınmasını təşviq edin, çünki onlar gələcək ciddi hadisələrin erkən siqnalıdır. Podratçıları sistemə daxil etməyi unutmayın: onların təhlükəsizliyi də təşkilatın məsuliyyət dairəsindədir.
Göstəriciləri seçərkən yalnız baş vermiş hadisələrin sayına deyil, qabaqlayıcı göstəricilərə də diqqət yetirin: keçirilmiş təlimlər, aparılmış yoxlamalar, vaxtında bağlanmış düzəldici tədbirlər, işçilərdən daxil olan təhlükəsizlik təklifləri. Bu göstəricilər sistemin sağlamlığını hadisə baş verməzdən əvvəl görməyə imkan verir.
Tez-tez verilən suallar
Təşkilat ISO 45001-ə nədən başlamalıdır?
Fəaliyyət və iş yerlərinin xüsusiyyətlərini müəyyən etməkdən, təhlükə mənbələrini və riskləri təhlil etməkdən, tətbiq olunan tələbləri müəyyənləşdirməkdən başlamaq məqsədəuyğundur. Sonra məsuliyyətlər bölüşdürülür, işçilərin məlumatlılığı və iştirakı təmin edilir, nəzarət mexanizmləri qurulur.
ISO 45001 kiçik müəssisələr üçün də uyğundurmu?
Bəli. Standartın tələbləri təşkilatın ölçüsünə və risklərin səviyyəsinə uyğun tətbiq olunur. Kiçik müəssisədə sistem daha sadə və yığcam ola bilər.
OHSAS 18001 sertifikatı hələ də etibarlıdırmı?
OHSAS 18001 ISO 45001 ilə əvəz edilib və keçid dövrü artıq başa çatıb. Bu sahədə sertifikatlaşdırma ISO 45001:2018 üzrə aparılır.
Məsləhət xidməti sertifikatın alınması deməkdirmi?
Xeyr. ISO 45001 üzrə məsləhət və tətbiq dəstəyi sertifikatın verilməsi demək deyil. Sertifikatlaşdırma auditi və sertifikat barədə qərar müvafiq sertifikatlaşdırma qurumu tərəfindən həyata keçirilir.
Nəticə
ISO 45001 əməyin mühafizəsini ayrı-ayrı tədbirlərin toplusundan idarə olunan sistemə çevirir. Təhlükələrin vaxtında aşkarlanması, risklərin ardıcıl azaldılması və işçilərin fəal iştirakı həm insanları, həm də biznesi qoruyur.
Proxima Group risklərin qiymətləndirilməsi, sənədləşdirmə, təlim, daxili audit və sertifikatlaşdırma auditinə hazırlıq üzrə məsləhət və müşayiət xidməti göstərir. Ətraflı məlumat üçün ISO 45001 xidməti və ISO və idarəetmə sistemləri səhifələrinə baxın, təşkilatınızın vəziyyətini bizimlə müzakirə edin.
